Detaycı, mükemmeliyetçi, obsesif kişilikler
Detaycı, mükemmeliyetçi ve obsesif kişilikler ortak özellikler taşısa da nitelik olarak birbirinden farklılık gösterirler. Bunlardan en geniş kapsamlısı olan obsesif kişilik mükemmeliyetçiliği ve detaycılığı içinde barındır. Mükemmeliyetçilik de detaycılığı içine alır.
“Oynamak istemeyen gelin detaycıdır” başlıklı yazımda detaycılık üzerinde, “Klinik mükemmeliyetçilik” başlıklı yazımda da “mükemmeliyetçilik” üzerinde durmuştuk.
Gereksiz ayrıntılara önem veren, kılı kırk yaran, ayrıntılarda boğulanlar detaycı olarak bilinir.
Her şeyin mükemmel olmasını isteyen kimseler “mükemmeliyetçi” olarak tanımlanır. Bu sıfat genellikle beğeni ve takdir amaçlı olarak da kullanılır.
İçtiğimiz su dahil, ölçüsüz olan her şey zararlı olabilir. Gereksiz derecede mükemmeliyetçilik faydalı olmadığı gibi, zararlı da olabilir. Zararlı olabilecek mükemmeliyetçilik, “klinik mükemmeliyetçilik” olarak tanımlanır.
Klinik mükemmeliyetçilik, anksiyete bozuklukları, depresyon gibi ruh sağlığı kavramlarıyla bağlantılıdır ve bazen, sanılanın tersine, odaklanmayı ve üretkenliği olumsuz etkiler.
Obsesif kişilik
Obsesif kişilik mükemmeliyetçiliği ve detaycılığı da kapsayan geniş bir kavramdır.
Mükemmeliyetçi biri detaylara önem verse de gerektiğinde esneyebilir.
Obsesif kişilik yapısına sahip biri ise katı kurallara ve kontrole takılı kalabilir. Obsesif kişilik, genellikle mükemmeliyetçilik, aşırı düzenlilik, katı kurallar ve kontrol ihtiyacı ile karakterize edilen bir kişilik yapısıdır. Bu tür kişiler, detaylara aşırı takılır, esnemez, kurallara, değerlerine katı bir şekilde bağlı kalabilir, duygularını ifade etmekte zorlanabilir ve başkalarının duygularına mesafeli durabilirler.
Obsesif özellikleri taşıyanlar, günlük yaşamlarını önemli bir güçlükle karşılaşmadan sürdürebilirler. Ancak bu özelikleri aşırı derecede taşıyan “obsesif-kompulsif kişilik bozukluğu” olan kişilerin yaşam kaliteleri ciddi şekilde bozulur. Kendi yaşam kaliteleri bozulduğu gibi, çevresindeki insanların yaşam kalitesini de olumsuz etkilerler.
Obsesif kişiliklerin zararlı etkilerinden korunma
Olumsuz nitelikleriyle detaycı, mükemmeliyetçi ve obsesif kişiliklerle iç içe yaşıyoruz ve yaşamaya devam edeceğiz. Bu özellikteki kişiliklerden şikayetçi olsak da her birimizin kısmen de olsa bu özelliklerden bazılarını taşıyor olmamız güçlü bir ihtimal. Yapmamız gereken bu kişileri veya kendimizi izole etmek değil, birlikte daha kaliteli yaşamanın yollarını bulmaktır.
Sistematik veya kişisel bazı önlemler alabiliriz. İşte onlardan bazıları (1):
- Planlı yaşama: Neyin ne zaman yapılacağını önceden bilmek ilişkilerdeki gerilimi azaltır. Zaman yönetimiyle ilgili dar boğazlar oluşursa hangi işlere öncelik verileceğini bilmek de olumsuzları asgari seviyeye indirir.
- İş bölümü ve dengeli yetki-sorumluluk dağılımı: Kimin hangi işlerden hangi seviyede yetkili ve sorumlu olduğunun bilinmesi yüzen-gezen sorumluluk ihtimalini azaltır. Gereksiz tartışmaları önler. Yetkinin tek elde toplanması kadar, sorumlulukların kaybolacağı seviyede yetki göçerilmesi de yanlıştır. Doğrusu dengeli yetki-sorumluluk dağılımıdır.
- Kontrol ihtiyacını azaltmak: Hiçbir faaliyetin tamamı kontrol edilemez. Fayda maliyet analizi yapılarak kontrol eşikleri belirlenir.
- Geri bildirim mekanizmaları kurmak ve işletmek: Özellikle erken geri bildirimler yanlış anlaşılma ihtimallerini önler, uzlaşmazlık ihtimalini azaltır.
- Esneklik kültürü geliştirmek: Mükemmellik yolculuğu gerekli ve saygın bir stratejidir. Ancak her şey her seviyede mükemmel olamaz. Kusurlu ilk taslaklar da mükemmellik yolculuğunun gereklerindendir. Kusurlu ilk taslaklar olmadan daha iyisine ulaşılamaz. “Yeterince iyi” olması da başarılı bir sonuçtur.
- Fiziki ve ruhi sağlığı korumak: Yürüyüş, spor, nefes egzersizleri, hobiler, kültürel faaliyetler, kaliteli kişisel yaşam gibi muhtelif etkinliklerle sağlığımızı korumalı, zinde kalmalıyız.
- Yeni fikirler için güvenli alanlar ve açık iletişim kanalları oluşturmak: Bütün çalışanların ve ilişkili tarafların görüş ve düşüncelerini hiçbir sınırlama olmaksızın paylaşabileceği ortamlar oluşturulmalıdır. Her görüş değerlidir. Özellikle katma değer üretici yenileşime dönük görüşler titizlikle incelenmeli benimsenen uygulanabilir görüşler ödüllendirilmelidir.
…
Sıra dışı özellikleriyle küresel başarılara veya küresel çatışmalara önderlik yapan mükemmeliyetçi ve obsesif liderler insanlık tarihinin gerçeği. Yukarıda da açıkladığımız gibi, detaycı, mükemmeliyetçi ve obsesif kişiliklere iç içe yaşıyoruz ve yaşamaya devam edeceğiz. Bu kişileri veya kendimizi izole etmeden, birlikte daha kaliteli yaşamamız için alınabilecek bazı önlemleri açıkladık.
Burada yazdıklarımızın dışında daha farklı ve daha etkili önlemler de alınabilir. Alınabilecek önlemler ülkeden ülkeye, kurumdan kuruma farklılık gösterecektir.
(1) Başak Tecer. Obsesif bir yöneticiyle çalışıyorsanız. HBR Türkiye. 04.12.2024.
RAŞİT YILDIRIM
Yönetim & Denetim Danışmanı